Mindfulness: wat het onderzoek laat zien

Bijgewerkt · elke bewering geciteerd uit de bron

Geschreven met AI, beweringen automatisch gecontroleerd tegen de geciteerde bronnen

Titels van studies en tijdschriften staan in de oorspronkelijke taal.

Kort antwoord

Programma’s op basis van mindfulness, zoals MBSR en MBCT, hebben gemiddeld bescheiden effecten op stress, angst en depressie. Ze doen het beter dan wachtlijstcontroles en zijn vergelijkbaar met sommige bewezen behandelingen, maar niet beter dan alle actieve behandelingen; een minderheid meldt nadelige effecten.

Kort antwoord

Programma’s op basis van mindfulness, zoals MBSR en MBCT, laten echte maar bescheiden gemiddelde voordelen zien voor stress, angst en depressie . Ze zijn beter dan wachtlijst- en passieve controles en vergelijkbaar met bewezen behandelingen, maar niet beter dan elke actieve behandeling . Een minderheid meldt nadelige effecten van meditatie . [C3][C4][C6][C7][C11]

Wat het is en hoe het eruitziet

Mindfulness betekent aandacht geven aan de ervaring van het huidige moment terwijl die zich voordoet, in plaats van te blijven hangen in het verleden of vooruit te lopen op de toekomst. Gestructureerde programma’s leren dit met begeleide meditatie en korte dagelijkse oefeningen, meestal in groepen onder leiding van een trainer gedurende enkele weken . Een goed onderzocht voorbeeld is mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT), die systematische meditatie combineert met cognitief-gedragsmatige methoden om terugval bij een ernstige depressie te verminderen . [C10][C2]

Onderzoek wijst op veranderde reactiviteit, niet alleen op ontspanning. Een meta-analyse vond sterk bewijs voor cognitieve en emotionele reactiviteit en matig bewijs voor mindfulness, piekeren en zorgen als mogelijke mechanismen . De training kan veranderen hoe mensen met gedachten en gevoelens omgaan, bijvoorbeeld door herhaald negatief denken te onderbreken. De mediatiestudies hebben echter belangrijke methodologische tekortkomingen; de conclusies zijn niet definitief . [C1][C1][C1]

De programma’s worden naast andere zorg gebruikt bij onder meer depressie, pijn, roken en verslavingsstoornissen, en in de algemene bevolking voor preventie en stressvermindering . Regelmatige oefening tussen sessies hoort er meestal bij. [C7][C2][C10][C10][C2]

Wat onderzoek per aanpak laat zien

Mindfulness-based stressreductie bij gezonde volwassenen

MBSR is een gestructureerd programma met meditatie, bodyscans en rustige beweging. In 29 onderzoeken met 2668 gezonde volwassenen verminderde het stress, depressie, angst en psychische belasting matig en verbeterde het de kwaliteit van leven [C4].

Het algemene beeld uit meta-analyses

Een meta-analyse van 209 onderzoeken en 12,145 deelnemers vond matige effecten in voor-na-vergelijkingen en tegenover wachtlijsten, kleinere effecten tegenover andere actieve behandelingen en geen verschil met traditionele CGT of gedragstherapie [C3]. Een andere review van 47 onderzoeken met 3515 deelnemers beoordeelde het bewijs voor verbetering van angst en depressie als matig [C5].

Interventies bij klinische populaties

Een meta-analyse met talrijke steekproeven en deelnemers vond voordelen tegenover geen behandeling, minimale behandeling en actieve controles na afloop, maar geen verschil met bewezen behandelingen [C7][C7][C7]. Het meest consistente bewijs betrof depressie, pijnklachten, roken en verslavingsstoornissen .

Vergeleken met andere actieve behandelingen

De bevindingen zijn gemengd. Eén review vond geen bewijs dat meditatie beter was dan enige actieve behandeling [C6]. Een andere vond een voordeel tegenover specifieke actieve controles (d = 0,23), maar geen verschil met bewezen behandelingen [C6][C7]. Mindfulnessprogramma’s zijn dus een vergelijkbare optie, niet aantoonbaar beter [C6][C7].

MBCT om terugval van depressie te voorkomen

Voor mensen met terugkerende depressie in remissie is er specifiek bewijs. Een meta-analyse van individuele gegevens uit 9 onderzoeken met 1258 patiënten vond een lager terugvalrisico binnen 60 weken tegenover zorg zonder MBCT (HR 0,69; 95%-BI 0,58-0,82); ook vergelijkingen met actieve behandelingen wezen op een mogelijke afname (HR 0,79; 95%-BI 0,64-0,97) [C8]. Een eerdere meta-analyse van zes onderzoeken met 593 deelnemers schatte de relatieve risicoreductie op 34%, en op 43% na drie of meer eerdere episoden [C9].

Preventie bij volwassenen uit de gemeenschap

Bij volwassenen zonder klinische diagnose verminderden groepsprogramma’s onder leiding van een trainer psychische belasting tegenover passieve controles met een klein tot matig effect (SMD -0,32) [C10]. De deelnemers waren vrijwilligers uit de gemeenschap en gemiddeld matig belast; dit gaat over preventie in de algemene bevolking, niet over behandeling van een vastgestelde stoornis [C10].

Nadelige effecten van meditatie

Meditatie is niet zonder risico. In 83 onderzoeken met 6703 deelnemers was de prevalentie van nadelige gebeurtenissen 8,3%, meestal angst en depressie [C11]. Zulke gebeurtenissen tijdens of na meditatie komen geregeld voor [C11].

Beperkingen en onzekerheid

De meeste effectgroottes komen uit vergelijkingen met wachtlijsten of passieve controles. Een deel van het voordeel kan samenhangen met aandacht, verwachtingen en groepscontact; tegenover actieve behandelingen wordt het voordeel kleiner of verdwijnt het [C6][C10]. Onderzoek naar mechanismen heeft methodologische tekortkomingen [C1]. De frequentie van nadelige gebeurtenissen verschilde sterk tussen onderzoekstypen en werd vaak niet systematisch gevolgd [C11]. Preventieonderzoek betrof vrijwilligers uit de gemeenschap en sommige onderzoeken misten uitkomstgegevens [C10]. De schatting van terugvalpreventie berust op een follow-up van 60 weken [C8]. Gemiddelden uit meta-analyses beschrijven groepen en voorspellen niet de reactie van één persoon [C3][C10]. Veel onderzoeken gebruiken zelfgerapporteerde symptomen en verschillen in programma’s, trainers en controlegroepen [C5][C10].

Wanneer professionele hulp zoeken

Als stress, angst of somberheid weken aanhouden, werk of relaties belemmeren of tijdens of na meditatie erger worden, is het verstandig een gekwalificeerde professional te raadplegen in plaats van alleen op zelfhulp te vertrouwen . Dit geldt ook na meerdere depressieve episoden: MBCT wordt onderzocht voor terugvalpreventie, maar vult klinische zorg aan en vervangt die niet . Een professional kan de situatie beoordelen en bewezen opties bespreken . Deze pagina vat onderzoek samen; het is geen diagnose of behandelplan. [C11][C8][C2][C2][C7]

FAQ

Wat betekent mindfulness in gewone woorden?

Het is aandacht geven aan wat er op dit moment gebeurt. Programma’s zoals MBCT combineren systematische meditatie met cognitief-gedragsmatige methoden . Analyses wijzen op minder cognitieve en emotionele reactiviteit, piekeren en zorgen als mogelijke mechanismen . [C2][C1][C1]

Vermindert mindfulness stress en angst?

Gemiddeld wel, in bescheiden mate. MBSR had matige effecten op stress, depressie, angst en psychische belasting bij gezonde volwassenen . Meditatieprogramma’s lieten matig bewijs zien voor verbetering van angst en depressie . Effecten zijn doorgaans kleiner tegenover actieve behandelingen dan tegenover wachtlijsten . [C4][C5][C3][C3]

Is mindfulness beter dan andere behandelingen?

Dat is niet aangetoond. Mindfulnessinterventies kunnen vergelijkbare resultaten behalen als bewezen behandelingen , maar een review vond geen bewijs voor superioriteit tegenover actieve behandelingen . Het is één optie naast andere, niet aantoonbaar de beste. [C7][C6][C6][C6][C7]

Kan MBCT terugval van depressie voorkomen?

Gemiddeld wel in onderzoeken bij mensen met terugkerende depressie: HR 0,69 tegenover zorg zonder MBCT binnen 60 weken [C8]. Een eerdere meta-analyse schatte de relatieve risicoreductie op 34%, en op 43% na drie of meer eerdere episoden [C9].

Kan meditatie bijwerkingen hebben?

Ja, bij een minderheid. In 83 onderzoeken was de totale prevalentie van nadelige gebeurtenissen 8,3%, meestal angst en depressie [C11][C11][C11][C11]. Bespreek het met een professional als de praktijk je welzijn aanhoudend verslechtert.

Wanneer moet ik met een professional praten over mindfulness?

Bij aanhoudende of ernstige klachten, verontrustende ervaringen tijdens meditatie of gedachten aan zelfbeschadiging: neem contact op met een gekwalificeerde professional of lokale hulpdiensten . [C11]

Zelfhulpinformatie vervangt geen professionele zorg; bij ernstige of aanhoudende klachten of gedachten aan zelfbeschadiging moet je contact opnemen met een professional of lokale hulpdiensten.

Hoe zeker is dit?

De meeste effectgroottes komen uit vergelijkingen met wachtlijsten of passieve controlegroepen. Een deel van het voordeel kan daarom samenhangen met aandacht en verwachtingen. Tegenover actieve behandelingen zijn de effecten kleiner of afwezig. Mediatiestudies hebben methodologische tekortkomingen, bij veel onderzoeken worden nadelige gebeurtenissen onvoldoende gerapporteerd en individuele reacties verschillen sterk.

Beweringen en bewijs

  1. [C1]Afhankelijk van de context

    Een meta-analyse van mediatiestudies vond sterk en consistent bewijs voor cognitieve en emotionele reactiviteit, en matig en consistent bewijs voor mindfulness, piekeren en zorgen als mechanismen waardoor mindfulnessinterventies de mentale gezondheid beïnvloeden.

    “This review identified strong, consistent evidence for cognitive and emotional reactivity, moderate and consistent evidence for mindfulness, rumination, and worry, and preliminary but insufficient evidence for self-compassion and psychological flexibility as mechanisms underlying MBIs.”

    [S1] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “TSSEM demonstrated evidence for mindfulness, rumination and worry as significant mediators of the effects of MBIs on mental health outcomes.”

    [S1] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “Most reviewed mediation studies have several key methodological shortcomings which preclude robust conclusions regarding mediation.”

    [S1] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: Onderzoeken naar mediatiemechanismen hebben belangrijke methodologische beperkingen; de aanwijzingen zijn consistent maar niet definitief.

  2. [C2]Afhankelijk van de context

    Mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT) is een groepsprogramma dat systematische training in mindfulnessmeditatie combineert met cognitief-gedragsmatige methoden om terugval of herhaling van een ernstige depressieve stoornis te verminderen.

    “Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) is a group-based clinical intervention program designed to reduce relapse or recurrence of major depressive disorder (MDD) by means of systematic training in mindfulness meditation combined with cognitive-behavioral methods.”

    [S2] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: Dit beschrijft de opbouw van het programma en toont op zichzelf geen behandelresultaat aan.

  3. [C3]Afhankelijk van de context

    Een meta-analyse vond matige effecten van mindfulnessgerichte therapie in voor-na-vergelijkingen en tegenover wachtlijsten. De effecten waren kleiner dan bij andere actieve behandelingen; tegenover traditionele CGT en gedragstherapie was er geen voordeel.

    “A total of 209 studies (n=12,145) were included.”

    [S3] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “Effect-size estimates suggested that MBT is moderately effective in pre-post comparisons (n=72; Hedge's g=.55), in comparisons with waitlist controls (n=67; Hedge's g=.53), and when compared with other active treatments (n=68; Hedge's g=.33)”

    [S3] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “including other psychological treatments (n=35; Hedge's g=.22)”

    [S3] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “MBT did not differ from traditional CBT or behavioral therapies (n=9; Hedge's g=-.07) or pharmacological treatments (n=3; Hedge's g=.13).”

    [S3] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: Gepoolde gemiddelden uit heterogene onderzoeken, populaties en controlegroepen; voor-na-vergelijkingen hebben geen controlegroep.

  4. [C4]Afhankelijk van de context

    Bij gezonde volwassenen was mindfulness-based stressreductie in 29 onderzoeken met 2668 deelnemers matig effectief in het verminderen van stress, depressie, angst en psychische belasting en in het verbeteren van de kwaliteit van leven.

    “A total of 29 studies (n=2668) were included.”

    [S4] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “MBSR is moderately effective in reducing stress, depression, anxiety and distress and in ameliorating the quality of life of healthy individuals”

    [S4] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: Alleen niet-klinische steekproeven; meer onderzoek is nodig naar de meest effectieve onderdelen van MBSR.

  5. [C5]Afhankelijk van de context

    In 47 onderzoeken met 3515 deelnemers was er matig bewijs voor verbetering van angst (effectgrootte 0,38 na 8 weken en 0,22 na 3-6 maanden) en depressie (0,30 na 8 weken en 0,23 na 3-6 maanden); meditatieprogramma’s kunnen meerdere negatieve dimensies van psychologische stress licht tot matig verminderen.

    “After reviewing 18 753 citations, we included 47 trials with 3515 participants.”

    [S5] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “Mindfulness meditation programs had moderate evidence of improved anxiety (effect size, 0.38 [95% CI, 0.12-0.64] at 8 weeks and 0.22 [0.02-0.43] at 3-6 months), depression (0.30 [0.00-0.59] at 8 weeks and 0.23 [0.05-0.42] at 3-6 months)”

    [S5] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “meditation programs can result in small to moderate reductions of multiple negative dimensions of psychological stress”

    [S5] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: Het bewijs werd als matig beoordeeld; uitkomsten waren meestal zelfgerapporteerd en controlegroepen verschilden.

  6. [C6]Omstreden

    Tegenover actieve controlegroepen is het bewijs gemengd: één systematische review vond geen bewijs dat meditatieprogramma’s beter waren dan enige actieve behandeling, terwijl een meta-analyse van 142 steekproeven en 12,005 deelnemers een voordeel vond tegenover specifieke actieve controles (d = 0,23), maar geen verschil met bewezen behandelingen.

    “We found no evidence that meditation programs were better than any active treatment (ie, drugs, exercise, and other behavioral therapies).”

    [S5] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “A total of 142 non-overlapping samples and 12,005 participants were included.”

    [S6] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “At post-treatment, mindfulness-based interventions were superior to no treatment (d=0.55), minimal treatment (d=0.37), non-specific active controls (d=0.35), and specific active controls (d=0.23).”

    [S6] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “Mindfulness conditions did not differ from evidence-based treatments.”

    [S6] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: De twee reviews gebruikten verschillende indelingen van controles en uitkomstmaten; het verschil kan deels methodologisch zijn.

  7. [C7]Afhankelijk van de context

    Bij klinische populaties waren mindfulnessinterventies na afloop beter dan geen behandeling (d = 0,55), minimale behandeling (d = 0,37), niet-specifieke actieve controles (d = 0,35) en specifieke actieve controles (d = 0,23); het meest consistente bewijs betrof depressie, pijnklachten, roken en verslavingsstoornissen.

    “A total of 142 non-overlapping samples and 12,005 participants were included.”

    [S6] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “At post-treatment, mindfulness-based interventions were superior to no treatment (d=0.55), minimal treatment (d=0.37), non-specific active controls (d=0.35), and specific active controls (d=0.23).”

    [S6] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “At follow-up, mindfulness-based interventions were superior to no treatment conditions (d=0.50), non-specific active controls (d=0.52), and specific active controls (d=0.29).”

    [S6] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “Effects on specific disorder subgroups showed the most consistent evidence in support of mindfulness for depression, pain conditions, smoking, and addictive disorders.”

    [S6] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: Effecten verschillen per aandoening; gelijkwaardigheid aan bewezen behandelingen betekent geen superioriteit.

  8. [C8]Afhankelijk van de context

    In een meta-analyse van individuele patiëntgegevens uit 9 onderzoeken met 1258 patiënten met terugkerende depressie verminderde MBCT het risico op terugval binnen 60 weken vergeleken met zorg zonder MBCT (hazardratio 0,69; 95%-BI 0,58-0,82); vergelijkingen met actieve behandelingen wezen eveneens op een lager risico (0,79; 95%-BI 0,64-0,97).

    “resulting in 9 studies with individual patient data, which were included in the quantitative synthesis”

    [S7] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “Of the 1258 patients included”

    [S7] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “patients receiving MBCT had a reduced risk of depressive relapse within a 60-week follow-up period compared with those who did not receive MBCT (hazard ratio, 0.69; 95% CI, 0.58-0.82)”

    [S7] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “comparisons with active treatments suggest a reduced risk of depressive relapse within a 60-week follow-up period (hazard ratio, 0.79; 95% CI, 0.64-0.97)”

    [S7] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: De follow-up was beperkt tot 60 weken; patiënten waren in volledige of gedeeltelijke remissie, dus de resultaten gelden niet voor acute depressie.

  9. [C9]Afhankelijk van de context

    Een eerdere meta-analyse van zes gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken met 593 deelnemers vond dat MBCT het risico op terugval of herhaling significant verlaagde (relatief risico 0,66): een relatieve risicoreductie van 34% in totaal en 43% bij deelnemers met drie of meer eerdere episoden.

    “Six randomized controlled trials with a total of 593 participants were included in the meta-analysis.”

    [S2] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “MBCT significantly reduced the risk of relapse/recurrence with a risk ratio of 0.66 for MBCT compared to treatment as usual or placebo controls, corresponding to a relative risk reduction of 34%.”

    [S2] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “In a pre-planned subgroup analysis the relative risk reduction was 43% for participants with three or more previous episodes, while no risk reduction was found for participants with only two episodes.”

    [S2] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: De bewijsbasis omvat slechts zes onderzoeken; bij deelnemers met slechts twee eerdere episoden werd geen risicodaling gevonden.

  10. [C10]Afhankelijk van de context

    Bij volwassenen zonder klinische diagnose verminderden groepsprogramma’s voor mindfulness onder leiding van een trainer de gemiddelde psychische belasting tegenover passieve controles met een klein tot matig effect (SMD -0,32; 95%-BI -0,41 tot -0,24), volgens een meta-analyse van individuele gegevens uit vijftien onderzoeken met 2371 deelnemers.

    “Fifteen trials were eligible, 13 trialists shared IPD (2,371 participants representing 8 countries, median age 34 years-old, 71% women, moderately distressed on average, 20% missing outcome data).”

    [S8] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “In comparison with passive control groups, MBPs reduced average distress between one- and six-months post-intervention with a small to moderate effect size (standardised mean difference (SMD) -0.32; 95% confidence interval (CI) -0.41 to -0.24”

    [S8] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “Group-based teacher-led MBPs generally reduce psychological distress among community adults who volunteer to receive this type of intervention. More research is needed to identify sources of variability in outcomes at an individual level.”

    [S8] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: Alleen vrijwilligers uit de gemeenschap en passieve controles; voor 20% ontbraken uitkomstgegevens en individuele verschillen zijn niet verklaard.

  11. [C11]Afhankelijk van de context

    Meditatie is niet zonder risico: in 83 onderzoeken met 6703 deelnemers was de totale prevalentie van nadelige gebeurtenissen 8,3% (95%-BI 0,05-0,12); het vaakst werden angst (33% van de gemelde gebeurtenissen) en depressie (27%) genoemd, en zulke gebeurtenissen komen geregeld voor.

    “83 of which met the inclusion criteria for MAEs with a total of 6703 participants who undertook meditation practice”

    [S9] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “The total prevalence of adverse events was 8.3% (95% CI 0.05-0.12), though this varied considerably across types of studies”

    [S9] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “The most common AEs were anxiety (33%, 18), depression (27%, 15) and cognitive anomalies (25%, 14)”

    [S9] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    “the occurrence of AEs during or after meditation practices is not uncommon”

    [S9] · Systematische review / meta-analyse · Belangenconflicten: Not stated in abstract

    Beperking: De prevalentie verschilde sterk per onderzoekstype (BI 0,05-0,12, ongeveer 5-12%); gerandomiseerde onderzoeken monitoren nadelige gebeurtenissen vaak niet systematisch.

Bronnen

  1. [S1] Systematische review / meta-analyse. PMID 25689576 · DOI 10.1016/j.cpr.2015.01.006
  2. [S2] Systematische review / meta-analyse. PMID 21802618 · DOI 10.1016/j.cpr.2011.05.002
  3. [S3] Systematische review / meta-analyse. PMID 23796855 · DOI 10.1016/j.cpr.2013.05.005
  4. [S4] Systematische review / meta-analyse. PMID 25818837 · DOI 10.1016/j.jpsychores.2015.03.009
  5. [S5] Systematische review / meta-analyse. PMID 24395196 · DOI 10.1001/jamainternmed.2013.13018
  6. [S6] Systematische review / meta-analyse. PMID 29126747 · DOI 10.1016/j.cpr.2017.10.011
  7. [S7] Systematische review / meta-analyse. PMID 27119968 · DOI 10.1001/jamapsychiatry.2016.0076
  8. [S8] Systematische review / meta-analyse. PMID 37867573 · DOI 10.1038/s44220-023-00081-5
  9. [S9] Systematische review / meta-analyse. PMID 32820538 · DOI 10.1111/acps.13225

Meer over psychologie

Educatieve informatie, geen medisch advies. Als angst of somberheid hevig is of aanhoudt, of als je gedachten hebt om jezelf iets aan te doen, neem dan contact op met een deskundige of met de lokale hulpdiensten.

Meer psychologische onderwerpen · ONDA Science