Samowspółczucie: czym jest i co mówią badania

Zaktualizowano · każde twierdzenie poparte cytatem ze źródła

Napisane z pomocą AI, twierdzenia automatycznie porównane z cytowanymi źródłami

Tytuły prac i czasopism podano w języku oryginału.

Krótka odpowiedź

Samowspółczucie polega na traktowaniu siebie z życzliwością, jaką okazalibyśmy przyjacielowi. Wiąże się z niższym poziomem depresji, lęku i stresu. Programy treningowe mogą zmniejszać samokrytykę i cierpienie psychiczne, choć efekty są zwykle małe lub umiarkowane.

Krótka odpowiedź

Współczucie wobec siebie oznacza traktowanie siebie z taką życzliwością, jaką okazalibyśmy przyjacielowi, gdy coś idzie nie tak. W zbiorczej analizie 20 prób wiązało się ono z dużym ujemnym związkiem z depresją, lękiem i stresem [C1]. Badania programów opartych na współczuciu wskazują na małe lub umiarkowane zmniejszenie samokrytycyzmu i cierpienia psychicznego. Większość porównywała jednak te programy z listą oczekujących lub bierną grupą kontrolną, a nie z aktywnym leczeniem [C5][C6].

Czym jest współczucie wobec siebie i jak się przejawia

Współczucie wobec siebie to sposób odnoszenia się do własnego bólu: zauważanie go, uznanie, że trudności są częścią ludzkiego doświadczenia, oraz okazywanie sobie ciepła zamiast karania się. Najczęściej używane narzędzie, Skala Współczucia wobec Siebie, opiera się na trzech kluczowych składnikach: życzliwości wobec siebie, poczuciu wspólnego człowieczeństwa i uważności. Druga połowa pozycji skali zawiera negatywne wskaźniki odzwierciedlające przeciwieństwo tych składników [C4].

W codziennym życiu współczucie wobec siebie zmienia ton wewnętrznego dialogu po błędzie w pracy, odrzuconej aplikacji o pracę lub trudnej rozmowie. Zamiast myśli „zawsze wszystko psuję” pojawia się odpowiedź: „to było trudne, a trudne rzeczy przydarzają się ludziom”. Odróżnia to współczucie wobec siebie od samooceny. Samoocena zależy od pozytywnego osądu własnej osoby; współczucie nie wymaga żadnego werdyktu o własnej wartości, lecz jedynie życzliwego podejścia do własnych trudności.

Badacze traktują również współczucie wobec siebie jako przeciwieństwo samokrytycyzmu, czyli surowej, negatywnej oceny samego siebie. Wysoki poziom samokrytycyzmu wiąże się z psychopatologią i gorszymi wynikami terapii. Interwencje rozwijające współczucie wobec siebie opracowano między innymi po to, by bezpośrednio oddziaływać na ten wzorzec [C6].

Samokrytycyzm i współczucie wobec siebie bada się jako dwie strony tej samej relacji. Surowa samoocena konsekwentnie wiąże się z problemami psychicznymi, a zbiorcze wyniki badań wskazują, że po treningu współczucia wobec siebie samokrytycyzm się zmniejsza [C6]. W badaniach dotyczących odżywiania samokrytycyzm wykazywał umiarkowany dodatni związek z zaburzeniami odżywiania, natomiast w przypadku współczucia wobec siebie zaobserwowano wstępne ujemne zależności [C9].

Co pokazują badania w poszczególnych obszarach

Poniżej pogrupowano badania według pytań, na które próbowały odpowiedzieć. Wyniki odnoszą się do faktycznie badanych populacji i form interwencji; nie należy automatycznie traktować ich jako prognozy dla konkretnej osoby.

Związki ze zdrowiem psychicznym i dobrostanem

Kluczowa metaanaliza objęła 20 prób z 14 badań, a we wszystkich zastosowano Skalę Współczucia wobec Siebie Neff. Wykazała ona silny ujemny związek współczucia wobec siebie z psychopatologią, w tym depresją, lękiem i stresem (r = -0,54) [C1]. Sama korelacja nie rozstrzyga o kierunku zależności: niski poziom współczucia wobec siebie może nasilać objawy, objawy mogą osłabiać współczucie wobec siebie albo oba procesy mogą zachodzić jednocześnie [C1].

Inna metaanaliza dotyczyła dobrostanu i objęła 79 prób oraz 16 416 uczestników. Związek współczucia wobec siebie z dobrostanem wyniósł r = .47; był silniejszy dla dobrostanu poznawczego i psychologicznego niż emocjonalnego [C2]. Podzbiór badań eksperymentalnych wskazywał również na możliwy przyczynowy wpływ współczucia wobec siebie na dobrostan [C2].

Spór dotyczący pomiaru ma znaczenie dla interpretacji tych liczb. Siła zbiorczej zależności zależy częściowo od sposobu obliczania wyniku skali. Gdy pozycje pozytywne i negatywne analizuje się oddzielnie, negatywne wskaźniki silniej wiążą się z problemami psychicznymi. Część korelacji dla wyniku ogólnego może zatem odzwierciedlać nakładanie się tych miar [C4].

Samokrytycyzm i spór o sposób pomiaru

Dwa wyniki uzupełniają ten obraz. Metaanaliza interwencji wykazała umiarkowane zmniejszenie samokrytycyzmu po treningu współczucia wobec siebie (g = 0,51). Spadek był większy w dłuższych programach oraz przy porównaniu z biernymi, a nie aktywnymi grupami kontrolnymi [C6]. Jednocześnie metaanaliza 18 badań nad samą skalą wykazała, że negatywne wskaźniki były silniej związane z problemami psychicznymi niż pozytywne. Autorzy zasugerowali, że łączny wynik skali może zawyżać związek z objawami [C4]. Mówiąc prościej, część korelacji między współczuciem wobec siebie a objawami może wynikać z tego, że surowy samokrytycyzm jest mierzony w tym samym kwestionariuszu [C4].

Programy treningowe i terapia skoncentrowana na współczuciu

Dowody dotyczące interwencji są szerokie, ale nierówne. Metaanaliza pięćdziesięciu sześciu randomizowanych badań kontrolowanych wykazała małe lub umiarkowane efekty interwencji rozwijających współczucie wobec siebie w zakresie objawów depresyjnych, lęku i stresu bezpośrednio po zakończeniu programu. Podczas obserwacji efekty były małe dla objawów depresyjnych i stresu [C5]. Ogólne ryzyko błędu systematycznego w tych badaniach było wysokie, a niewiele z nich porównywało trening z aktywnym leczeniem [C5].

W populacjach klinicznych przegląd terapii skoncentrowanej na współczuciu objął 15 badań z lat 2013–2022. Autorzy odnotowali poprawę wyników związanych ze współczuciem oraz objawów klinicznych, z efektami od małych do dużych w zakresie współczucia wobec siebie, samokrytycyzmu, depresji i zaburzeń odżywiania [C7]. Jakość metodologiczna wielu badań była niejasna, a długoterminowe efekty pozostają słabo zbadane [C7].

Formy treningu są różne: od krótkich ćwiczeń pisemnych po kilkutygodniowe kursy i pełną terapię skoncentrowaną na współczuciu w warunkach klinicznych [C5]. Najszersze zbiorcze dowody dotyczą programów inspirowanych treningiem uważnego współczucia wobec siebie. Dłuższe formy wiązały się z większym zmniejszeniem samokrytycyzmu niż krótsze, szczególnie w porównaniu z biernymi grupami kontrolnymi [C6]. W populacjach klinicznych terapia skoncentrowana na współczuciu przynosiła poprawę wyników związanych ze współczuciem oraz miar objawów [C7].

Zdrowie fizyczne i choroby przewlekłe

Współczucie wobec siebie dotyczy nie tylko nastroju. W dużej zbiorczej próbie obejmującej 94 recenzowane artykuły wiązało się ono dodatnio ze zdrowiem fizycznym i zachowaniami sprzyjającymi zdrowiu. Wielosesyjne interwencje mające zwiększać współczucie wobec siebie przewidywały poprawę zdrowia fizycznego i zachowań zdrowotnych, co autorzy uznali za wsparcie dla możliwych zależności przyczynowych [C3]. Jednorazowe ćwiczenia nie przyniosły natomiast istotnych efektów [C3].

W przypadku chorób przewlekłych metaanaliza 51 badań wykazała ujemny związek współczucia wobec siebie z dystresem psychicznym (r = -.516). Zależność była najsilniejsza w odniesieniu do stresu i chorób neurologicznych [C8]. To, czy zwiększenie współczucia wobec siebie zmniejsza taki dystres w czasie, jest odrębnym pytaniem, na które zbiorcze badania nie odpowiadają [C8].

Nie każda forma interwencji przynosiła zmianę: w analizie zbiorczej efekty jednorazowych ćwiczeń były nieistotne. Krótkie, pojedyncze ćwiczenie nie jest więc tym samym co trening obejmujący wiele sesji [C3]. U osób z chorobami przewlekłymi związek współczucia wobec siebie z dystresem był najsilniejszy w przypadku stresu i chorób neurologicznych [C8].

Odżywianie, obraz ciała i samokrytycyzm

Metaanaliza 135 badań z udziałem 42 952 osób wykazała umiarkowany dodatni związek samokrytycyzmu z zaburzeniami odżywiania (r = .37). Wstępne dane wskazywały również na ujemne zależności między współczuciem wobec siebie a zaburzeniami odżywiania [C9]. Autorzy wskazują, że leczenie zaburzeń odżywiania może wymagać nie tylko pracy nad objawami, lecz także ograniczania samokrytycyzmu i rozwijania współczucia wobec siebie [C9].

Ograniczenia i niepewność

Należy podkreślić kilka ograniczeń. Większość dowodów ma charakter korelacyjny, dlatego kierunek zależności między współczuciem wobec siebie a zdrowiem psychicznym pozostaje niejasny [C1]. Główny kwestionariusz łączy pozycje pozytywne z negatywnymi, punktowanymi odwrotnie; analizy metaanalityczne sugerują, że wynik łączny może zawyżać związek z objawami [C4]. Badania są często niewielkie, różnią się formą, dawką i badaną populacją, często wykorzystują listę oczekujących lub bierne grupy porównawcze, a w największej metaanalizie interwencji ogólne ryzyko błędu systematycznego oceniono jako wysokie [C5][C6][C7]. Wyniki dotyczące zachowań zdrowotnych i dystresu przy chorobach przewlekłych pochodzą głównie ze zbiorczych zależności, a nie z badań zaprojektowanych specjalnie do testowania interwencji [C3][C8]. Wyniki opisują grupy uczestników, a nie przewidywania dotyczące pojedynczej osoby.

Kiedy zgłosić się po profesjonalną pomoc

Utrzymujący się surowy samokrytycyzm, obniżony nastrój lub lęk trwające tygodniami, zaburzenia odżywiania albo cierpienie związane z chorobą przewlekłą wymagają czegoś więcej niż ćwiczeń samopomocowych. W badaniach terapię skoncentrowaną na współczuciu prowadzili przeszkoleni terapeuci w ramach uporządkowanych programów. Najbardziej wyraźne wyniki dotyczące samokrytycyzmu pochodzą z interwencji prowadzonych z pomocą specjalisty, a nie z improwizowanej praktyki [C6][C7]. Jeśli samokrytycyzm wiąże się z myślami o samookaleczeniu, poważnym ograniczaniem jedzenia lub niemożnością normalnego funkcjonowania, należy skontaktować się z wykwalifikowanym specjalistą albo lokalnymi służbami ratunkowymi. Koszty, częstotliwość sesji i dostępność terapii różnią się między krajami i systemami ochrony zdrowia, dlatego warto omówić te kwestie ze specjalistą przed rozpoczęciem leczenia.

FAQ

Czym jest współczucie wobec siebie?

To życzliwa postawa wobec własnych trudności, oparta na życzliwości wobec siebie, poczuciu wspólnego człowieczeństwa i uważności — zauważaniu bólu zamiast karania się za niego [C4].

Czy współczucie wobec siebie jest tym samym co samoocena?

Nie. Samoocena to pozytywna ocena własnej wartości; współczucie wobec siebie nie wymaga osądzania siebie. W metaanalizie współczucie wobec siebie wiązało się z poznawczym i psychologicznym dobrostanem, a samoocenę uwzględniono jako potencjalny czynnik moderujący [C2]. Związek z dobrostanem utrzymywał się po uwzględnieniu samooceny jako moderatora [C2].

Czy można rozwijać współczucie wobec siebie?

Tak. Temu właśnie służą badane interwencje. Randomizowane badania treningu współczucia wobec siebie wykazały zmniejszenie samokrytycyzmu, objawów depresyjnych, lęku i stresu. Efekty są przeważnie małe lub umiarkowane i lepiej zbadane w porównaniu z listą oczekujących niż z aktywnym leczeniem [C5][C6]. Badania obejmowały kursy grupowe, terapię indywidualną i formy samodzielnej pracy; efekty mierzono najczęściej bezpośrednio po programie [C5].

Czy współczucie wobec siebie ma znaczenie dla zdrowia fizycznego?

W zbiorczych danych wiąże się ze zdrowiem fizycznym i zachowaniami prozdrowotnymi, a programy obejmujące wiele sesji przewidywały poprawę zdrowia. W chorobach przewlekłych związek z dystresem był najsilniejszy dla stresu i chorób neurologicznych [C3][C8].

Informacje samopomocowe nie zastępują konsultacji ze specjalistą. Przy ciężkich lub utrzymujących się objawach albo myślach o samookaleczeniu należy skontaktować się ze specjalistą lub lokalnymi służbami ratunkowymi.

Jak pewne to jest?

Badania w dużej mierze opierają się na samoopisie i korelacjach, więc kierunek związku ze zdrowiem psychicznym pozostaje niepewny. Najczęściej używana skala łączy pozycje pozytywne z negatywnymi punktowanymi odwrotnie, co może zawyżać związek z objawami. Próby są często niewielkie i różnią się formatem oraz populacją.

Twierdzenia i dowody

  1. [C1]Ustalone

    Metaanaliza 20 prób z 14 badań wykazała silny ujemny związek samowspółczucia z psychopatologią, w tym depresją, lękiem i stresem (r = -0.54).

    “We identified 20 samples from 14 eligible studies.”

    [S1] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “We found a large effect size for the relationship between compassion and psychopathology of r=-0.54 (95% CI=-0.57 to -0.51; Z=-34.02; p<.0001).”

    [S1] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Compassion is an important explanatory variable in understanding mental health and resilience.”

    [S1] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Metaanaliza korelacyjna nie ustala kierunku przyczynowości.

  2. [C2]Ustalone

    Metaanaliza 79 prób obejmujących 16 416 osób wykazała korelację r = .47 z dobrostanem; związek był silniejszy dla dobrostanu poznawczego i psychologicznego.

    “The authors combined k = 79 samples, with an overall sample size of N = 16,416, and analyzed the central tendencies of effect sizes (Pearson correlation coefficients) with a random-effect model.”

    [S2] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “We found an overall magnitude of the relationship between self-compassion and well-being of r = .47.”

    [S2] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “In addition, a subsample of studies indicated a causal effect of self-compassion on well-being.”

    [S2] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Sample characteristics and self-esteem were tested as potential moderators.”

    [S2] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “The relationship was stronger for cognitive and psychological well-being compared to affective well-being.”

    [S2] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Analiza jest głównie korelacyjna; wskazówki przyczynowe pochodzą z części badań eksperymentalnych.

  3. [C3]Ustalone

    Synteza 94 recenzowanych artykułów wykazała dodatnie związki ze zdrowiem fizycznym i zachowaniami prozdrowotnymi; programy wielosesyjne przewidywały poprawę.

    “Multi-session interventions designed to boost self-compassion predicted increased physical health and health behaviour, thereby supporting causal links between self-compassion and health outcomes.”

    [S3] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “The effects of single-session inductions were non-significant.”

    [S3] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “sourced from 94 peer-reviewed articles”

    [S3] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “in a large pooled sample”

    [S3] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Związki różnią się zależnie od obszaru zdrowia i wieku; dane pochodzą z analiz podgrup.

  4. [C4]Sporne

    Najczęściej stosowana skala łączy pozycje pozytywne i odwrotnie punktowane negatywne. W 18 badaniach wskaźniki negatywne silniej wiązały się z psychopatologią.

    “half of the items of the SCS and SCS-SF are positive indicators of self-compassion and directly refer to the three key components of self-kindness, common humanity and mindfulness”

    [S4] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “the negative indicators were significantly stronger linked to mental health problems than the positive indicators”

    [S4] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “will probably result in an inflated relationship with symptoms of psychopathology”

    [S4] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “We found a large effect size for the relationship between compassion and psychopathology of r=-0.54 (95% CI=-0.57 to -0.51; Z=-34.02; p<.0001).”

    [S1] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “A meta-analysis was conducted including 18 studies that reported on the positive and negative indicators of self-compassion as indexed by the SCS/SCS-SF and their relations to various types of psychopathology.”

    [S4] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: To metaanaliza artefaktów pomiarowych, a nie skuteczności treningu współczucia.

  5. [C5]Wstępne dane

    Metaanaliza pięćdziesięciu sześciu badań randomizowanych wykazała małe do umiarkowanych efekty dla depresji, lęku i stresu; ogólne ryzyko błędu było wysokie.

    “Fifty-six RCTs met the eligibility criteria.”

    [S5] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Meta-analyses showed self-compassion focused interventions had small to medium effects on reducing depressive symptoms, anxiety, and stress at the immediate posttest and small effects on reducing depressive symptoms and stress at follow-up compared to control conditions.”

    [S5] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “The overall risk of bias across included RCTs was high.”

    [S5] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Niewiele badań porównywało interwencje z aktywną kontrolą; ryzyko błędu było wysokie.

  6. [C6]Wstępne dane

    Metaanaliza 20 badań z udziałem 1350 osób wykazała średnie zmniejszenie samokrytyki, większe w dłuższych programach i wobec kontroli biernej.

    “A systematic search of the literature identified 20 randomized controlled trials (RCTs) that met the inclusion criteria.”

    [S6] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Meta-analysis findings indicated that self-compassion-related interventions produce a significant, medium reduction in self-criticism in comparison with control groups (Hedges' g = 0.51, 95% CI [0.33-0.69]).”

    [S6] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Moderator analysis found greater reductions in self-criticism when self-compassion-related interventions were longer and compared with passive controls rather than active.”

    [S6] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Nineteen papers, involving 1350 participants, had sufficient data to be included in the meta-analysis.”

    [S6] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Badania były niejednorodne; większe efekty wobec kontroli biernej ograniczają pewność porównań z aktywnym leczeniem.

  7. [C7]Wstępne dane

    Przegląd 15 badań klinicznych terapii skoncentrowanej na współczuciu opisał poprawę samowspółczucia, samokrytyki, depresji i zaburzeń odżywiania.

    “Fifteen studies from 2013 to 2022 were included.”

    [S7] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “A range of small to large effect sizes were reported for improvements in self-compassion (0.19-0.90), self-criticism (0.15-0.72), self-reassurance (0.43-0.81), fear of self-compassion (0.18), depression (0.24-0.25) and eating disorders (0.18-0.79).”

    [S7] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “The methodological quality of many of the included studies (7/15) was rated as 'unclear' due to a lack of information.”

    [S7] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Baza badań jest mała, a jakość metodologiczna wielu prac niejasna.

  8. [C8]Ustalone

    Metaanaliza 51 badań wykazała ujemny związek z cierpieniem psychicznym w chorobach przewlekłych (r = -.516), szczególnie ze stresem i chorobami neurologicznymi.

    “Searches yielded 51 eligible studies with 57 effect sizes.”

    [S8] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Meta-analysis revealed that self-compassion was negatively associated with psychological distress (r = -.516; 95% CIs [-.55, -.48]; p = .000).”

    [S8] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Moderator analyses were significant for distress type and chronic illness group, with effects being largest for stress and neurological conditions.”

    [S8] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Dane korelacyjne nie sprawdzają, czy trening zmniejsza cierpienie w czasie.

  9. [C9]Ustalone

    Metaanaliza 135 badań z 42 952 osobami wykazała umiarkowany dodatni związek samokrytyki z zaburzeniami odżywiania; wstępne dane wskazały związki ujemne z samowspółczuciem.

    “Searches across three databases yielded 135 studies across 42,952 participants.”

    [S9] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Random-effects models showed a medium positive link between self-criticism and DE (r = .37)”

    [S9] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    “Preliminary evidence also suggests negative relationships between self-compassion and DE (r = -.40 to -.43)”

    [S9] · Przegląd systematyczny / metaanaliza · Konflikt interesów: Not stated in abstract

    Ograniczenie: Dane są głównie przekrojowe; kierunek zależności pozostaje niepewny.

Źródła

  1. [S1] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 22796446 · DOI 10.1016/j.cpr.2012.06.003
  2. [S2] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 26311196 · DOI 10.1111/aphw.12051
  3. [S3] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 31842689 · DOI 10.1080/17437199.2019.1705872
  4. [S4] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 26891943 · DOI 10.1002/cpp.2005
  5. [S5] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 37362192 · DOI 10.1007/s12671-023-02148-x
  6. [S6] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 33749936 · DOI 10.1002/cpp.2586
  7. [S7] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 36649790 · DOI 10.1016/j.jad.2023.01.010
  8. [S8] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 39511912 · DOI 10.1111/bjhp.12761
  9. [S9] Przegląd systematyczny / metaanaliza. PMID 38366726 · DOI 10.1002/eat.24166

Więcej o psychologii

Informacja edukacyjna, nie porada medyczna. Jeśli lęk lub obniżony nastrój są silne lub nie mijają albo masz myśli o zrobieniu sobie krzywdy, skontaktuj się ze specjalistą lub z lokalnymi służbami ratunkowymi.

Inne tematy z psychologii · ONDA Science